100 jaar  NOLS  Stadskanaal – Zuidbroek.

In Augustus   1910 was  het honderd jaar geleden dat de lijn van Stadskanaal naar Zuidbroek  Feestelijk geopend werd. We maken een historische  rit van  Stadskanaal  Naar Zuidbroek toe .

De Nols lijn: de Noordooster Locaal spoorweg,  is een idee van de tweede kamer lid  Jan Willink bijgenaamd sporen Jan.    Jan Willink  kwam uit Winterswijk en zag  dat het vervoer aan de oostkant van Nederland  achterbleef. De heer Jan Willink zat in de textielindustrie  en zag wel dat het vervoer te traag ging  . Hij begon met de oprichting van de GOLS  .  Gelderse Overijselsche  Locaal Spoorweg , met als hoogtepunt een spoorwegknooppunt   in Winterswijk .   Er werden voor de spoorlijn vele routes bedacht  ,maar het uiteindelijk  is er gekozen voor een verbinding   van Zwolle naar Delfzijl toe.   Deze  lijn loopt uiteindelijk van Zwolle naar  Ommen,  Gramsbergen,  Coevorden en dan naar  Emmen  en  Stadskanaal  toe . De spoorlijn Assen - Stadskanaal bestond al . Even ten westen van Gasselternijveen kwam dan ook  aansluiting naar  het zuiden te liggen .  Het laatste stuk ging van Stadskanaal  via  Veendam en  Zuidbroek  naar Delfzijl toe.   Het stuk van Stadskanaal naar Zuidbroek  is 22 kilometer  lang . Op de onderstaande foto is het Station Stadskanaal  te zien, zoals het er uitzag  voor de opening   van de lijn Stadskanaal –Zuidbroek.  Je kon toen al wel met de trein naar  Assen toe. Dit traject ook van de NOLS werd al geopend in 1905.   Op foto ( bron stationsweb)   zien we het  station  in 1905  dus voor de opening Stadskanaal –Zuidbroek    Het station is in  1979 gesloopt en in 1997 vervangen door een kleiner station.

Foto Stationsweb.

We stappen in Stadskanaal op de trein  en maken een rit naar Zuidbroek toe. Het station van Stadskanaal  is van het bekende NOLS Type 2e  klasse .   De meeste Nols stations zijn tegenwoordig al gesloopt .  In Rolde is gelukkig nog een stationsgebouw van de NOLS bewaard gebleven . Dit is een station van de NOLS 3e klasse.  Ook staan er nog NOLS stations in Haaksbergen ,Gramsbergen en Mariënberg  en nog andere NOLS stations Als we het  station van Rolde  vergelijken met dat van Stadskanaal  valt het gelijk op dat het goederen gedeelte  in Stadskanaal veel groter is  dan in Rolde . In de latere jaren is het  gebouw in Stadskanaal nog groter gemaakt en op een ansichtkaartje uit de jaren twintig vorige eeuw is een imposant gebouw te zien . Geen wonder want Stadskanaal is een  van de grootste plaatsen van de provincie  met veel inwoners.  Er komt bij dat de star via Ter Apel naar Duitsland zou gaan maar dit is nooit gerealiseerd .  Naast  het station stond nog een nevengebouwtje en wat verder op naar het zuiden stond een locomotievenloods met twee gangen . Ook was er een kleine smederij aanwezig . Stadskanaal  had een draaischijf om de locomotieven te keren en er was  de mogelijkheid  om water te tanken . Het emplacement van Stadskanaal was behoorlijk uitgebreid en er lagen dan ook veel sporen naast elkaar. Er was zoals gebruikelijk ook een stationskoffiehuis aanwezig . Bij het vertrek  gaat de trein richting het noorden . We passeren een bordessein  en zien aan de rechterkant het spoordok. Dit spoordok lag vroeger vol schepen om hun producten te laden en te lossen . Tenslotte was  het Stadskanaal van 32 km lengte  een belangrijke vaarverbinding  tussen  Drenthe en Groningen  .Als we het hoge seinhuis en de spoorbrug gepasseerd zijn, krijgen we na 150 meter  aan de linkerkant een wissel  waar de verbinding  met Assen was .  Dit traject ging via  bijna in een rechte  lijn naar Gasselte toe .  Vanaf Gasselte boog de lijn naar het noorden  en via Gieten ging het verder naar Assen  toe . Maar wij gaan verder door naar het noorden  en een kleine 3 kilometer verder komen we bij de Pekelderweg  waar een eenvoudig stationnetje stond . Zie de foto. (stationsweb)   Eduard Cuypers ,  die vele stations voor de NOLS ontwierp, had bij alle station een bepaalde stijl vensterbank gemaakt zodat dit als het ware een handtekening van hem is . Ook bepaald houtwerk en de kleine ruitjes zijn in alle gebouwen weer te vinden.

Foto   Stationsweb.

 

Het stationsgebouw is later wat uit zijn verband gerukt  door de grote goederenloods die er  aan de kant van Bareveld  is aangebouwd zie de foto . Later stopte ook de  stoomtram van de SOP  (Stoomtramweg Maatschappij   Oldambt Pekela)  bij het station . De tram had een verbinding naar Winschoten toe .  In 1939 werd de rails van de tram verwijderd en stopte ook het personenvervoer  op de NOLS lijn ook tijdelijk  .Begin jaren zeventig is het stations gebouw gesloopt. We gaan verder naar het noorden toe en de spoordijk ligt hier een  stuk boven het maaiveld.  Aan de kant van Gieten heeft men een weids uitzicht. Het talud loopt bij Bareveld verder omhoog om een klim te maken voor de spoorbrug van Bareveld  over het Stadskanaal heen. Deze brug is in 2006 gerenoveerd . We komen aan bij de halte van Bareveld . De heer Brongers vertelde het volgende :”Mijn opa woonde op het station van Bareveld .De spoordijk lag wel 7 meter boven het maaiveld . Het was er best afgelegen . Onder het station zat een kelder die vol weckflessen stond . Ik vond het station altijd een beetje spookachtig. Het was er altijd donker en het was een hele klim naar boven toe . Mijn opa had beneden aan de dijk nog een varkenshok en een boomgaard” Tot zo ver de heer Brongers .  De heer de Weijs wist te vertellen dat er een keer kinderen op het spoor speelden en dat de heer Brongers er aan kwam .  De kinderen vluchten het veld in en liepen met een grote boog naar huis toe . Het heeft niets geholpen wat de heer Brongers stond hun al op te wachten .Tot zo ver de heer de Weijs.  Het station van Bareveld is in 1979 gesloopt. Soortgelijke haltes zijn nog te vinden in Valthe en Exloo. In 1911 is  nog een omloopspoortje aangelegd maar ook dat  is later ook weer weggebroken.   Mevrouw Venema  uit Hoogezand vertelde:  “ Ik woonde vroeger in  Wildervank  . We gingen wel met de trein  naar Stadskanaal toe. Dat was net na de oorlog .  Het was er meestal erg rustig op het station . Meestal gingen we van Bareveld  naar Stadskanaal toe   , onderweg  stopte de trein  ook  aan de Pekelderweg . Op het Station Bareveld woonde de heer Brongers . Er was ook een  stationschef  dat was een zekere meneer van Gaalen .  Die woonde bij ons in Wildervank.  Later is de man overgeplaatst meer naar het midden van het  land”  . Tot zo ver mevrouw Venema  .  Als we verder gaan komen we nog over een vaste brug zoals die hier meer liggen  . Van Bareveld is het maar een klein eindje naar Wildervank toe. Vlak voor het station van Wildervank komen we weer over een spoorbrug  heen.   We komen aan bij het station dat  weer van het type NOLS  2eklasse is . Het station is vrij groot voor de plaats maar Wildervank had wel  wat industrie zodat dat  ook weer reizigers trok . Wildervank kon in 1880 al gebruik maken van de Eerste Groninger Tramway Maatschappij. De tramlijn begon in Zuidbroek en eindigde in Wildervank . Later werd de tramweg doorgetrokken naar  Ter Apel en zou de langste paardentram verbinding worden van Europa  . Ook had het station een nevengebouw .  . Op een oude ansichtkaarten is te zien dat het station later voor een deel wit is geschilderd .

Het Station van Wildervank in de jaren  60 vorige eeuw . (verzameling Wim Mensinga)


Tegenwoordig ligt er een omloopspoortje bij het voormalige station en is er door de STAR een eenvoudige abri geplaatst .  We praten hier met de heer de Weijs:”  Ik speelde vroeger wel bij het spoor. Er lagen geloof ik twee sporen naast elkaar. Soms legden we wel een cent op het spoor. Wat ik mij herinner is dat Bieze de laatste bewoner van het station was . En de laatste stationschef was volgens mij de heer ten Brink. Je had ook een stationskoffiehuis van Bakker. Wat ik mij ook nog kan herinneren dat het circus hier altijd per trein aankwam . Dat was heel makkelijk want hier was een hoog laad en losperron zo konden de olifanten zonder problemen uitstappen . Wij gingen zelf soms met de trein naar Groningen “.Tot zo ver de heer de Weijs    We gaan verder naar Veendam  Wildervank  gaat  bijna ongemerkt  over in Veendam) . Vlak voor de Ommelanderwijk  zien we aan de rechterkant de oude elektriciteit centrale uit 1901 . Deze centrale werd tot vlak na de tweede  wereldoorlog op turf gestookt. Als we de Ommelanderwijk over gaan , rijden we over een spoorbrug van 1909 . Deze grote draaibrug is onlangs gerestaureerd. Wekomen nu aan op het station van Veendam.  Het station is van de NOLS  1e klasse  maar  lijkt van een afstandje meer op een herenhuis dan op een station. Dit wordt veroorzaakt door zijn platte daken. Aan het station zit nog een magazijngedeelte even eens met een plat dak . Het station van Meeden-Muntendam  had ook een plat gedeelte maar dat was niet met dit station te vergelijken . Dit station is wat dat betreft wel een buiten beentje . Ook zijn hier de standaard versieringen weer te zien die bij alle NOLS gebouwen voorkomen .  Het station had aan de kant van Stadskanaal ook een nevengebouw  .   Het emplacement had een aantal omloop sporen en er liep  een spoor naar de  haven toe.  Tegenwoordig liggen er nog altijd meerdere sporen naast elkaar. Het is de bedoeling dat Arriva in 2011 weer personentreinen laat rijden tussen Zuidbroek en Veendam.


De heer Bos kan zich nog herinneren dat het er altijd druk was op het station Veendam . Hij speelde in zijn jeugd wel  bij het emplacement en bij de spoorhaven . De spoorhaven had een doorgang naar het Oosterdiep toe. Hij reisde later als militair van Veendam naar het Engelse kamp in Groningen.    De heer Bos werd later timmerman en heeft nog meegeholpen om het station van  Zuidbroek in 1959 te verbouwen. De heer  Jan  Brugman ging elke dag van de stad Groningen naar Veendam waar hij als technisch tekenaar werkzaam was op de ketelfabriek Ten Horn.  Deze fabriek leverde stoomketels die wereld beroemd werden . Deze fabriek maakte in 1930 ook de stations overkapping voor het station  van Veendam.



 Op de foto een Spurt voor het station van Veendam in 2007.  De overkapping is goed te zien .Op  het onderstaande plaatje een dienstregeling uit 1940.



Als we verder gaan zien we dat het emplacement  behoorlijk groot was  . Hier stond aan de kant van Zuidbroek ook een goederenloods  voor het laden en lossen . Het is van Veendam maar een paar kilometer naar het station van Meeden- Muntendam. We gaan vlak voor het station van Meeden-

Muntendam over de spoorbrug van het  Meedendiep  . Vervolgens zien we aan de linkerkant het stationskoffiehuis .  Het station van Meeden-Muntendam  lag een meter of 5 boven het maaiveld .  De spoorbrug, het station en het nevengebouw zijn al jaren weg maar het stationskoffiehuis van de uitbater Reinders  uit 1914 is nog altijd aanwezig . Het station was van het type NOLS 3e klasse . Aan de kant van Veendam   had het station een plat dak  wat weer afwijkend was voor dit type station . Aan de kant van Zuidbroek zat er een goederen loods aan het gebouw vast. Als men van de kant van Muntendam kwam kon je zien hoe hoog het station lag.  Op oude foto’s is te zien dat later het magazijn is verdwenen . In 1965-1966 is het gebouw gesloopt .

De soorbrug van Meeden. Foto Utrechts Archief.

Het station van Meeden-Muntendam had ook nog een losspoortje. Als je met de trein verder rijdt, zie je pas hoe ver je boven het maaiveld zit . In 1998 kon er geen treinverkeer  plaats vinden tussen Veendam en Zuidbroek  in ver band met de door hevige regenval  ondergelopen Tussenklappen polder .   Even voor Zuidbroek komen we in een ruime bocht die ons weer op de lijn Groningen Nieuweschans brengt. Zo eindigen we onze reis in Zuidbroek.


 


Zuidbroek


In 1865 is men begonnen met de bouw van de lijn Groningen Nieuweschans  en met de bouw van  het station Zuidbroek. Het gebouw werd geplaatst in op dracht van de  SS : de  Staatspoorwegen en komt tussen punt 102.1 en 102.2 te liggen.   Het station wordt gebouwd door de aannemer Leenders uit Venlo. De kosten waren fl 1.655.000, dit was de voor de aanleg van de lijn met inbegrip van de stations .Het station van Zuidbroek  is van het waterstaat 3e klasse in vernieuwde uitvoering.              Er zijn meerdere van zulke stations gebouwd . O.a.  in Hoogezand  , Nieuweschans   Assen enz  .Het is voor een kleine gemeenschap als Zuidbroek een behoorlijk groot gebouw. Maar in die tijd was een station ook een status symbool . Het station heeft wachtkamers van verschillende klassen een kantoor en een goederen magazijn . Er was op de bovenverdieping een woning voor de stationschef .      Ook voor het station Zuidbroek heeft het komen van de NOLS  consequenties  gehad  gezien een aantal verbouwingen .      Rond 1910 komt er aan  de perronkant  een uitbouw voor de seinwachter  om hem zo meer uitzicht te geven op het spoor  en  de loketten worden aangepast   .Ook wordt in 1908  het emplacement van Zuidbroek  uitgebreid  . Er komen wissels seinen  en  een aantal kopsporen te liggen .  Er komt een perron bij  aan de oostkant van het station met twee kopsporen .  Het emplacement van Zuidbroek wordt een echt knooppunt.  Op kilometerpunt 102.5   komt een draaischijf te liggen met een doorsnede van 13.50 cm . De kelder is gemaakt door de aannemer J.P.Broekhoven  De draaischijf wordt bediend met een handlier .  De draaischijf is bedoeld voor de wat kleinere Locomotieven.


 In 1959 besloot de NS om te bezuinigen op  onderhoud  en men  besloot de   bovenbouw en de zijvleugels  van het stations gebouw Zuidbroek te verwijderen .  In  2002  wordt de NNTTM opgericht en er word een plan gemaakt om het station van de sloop te redden . In 2007 is door een aannemer met de verbouwing begonnen en het station is  in 2009 aan  de buitenkant klaar. ____   Tegenover het station ligt het hotel van Hulsebos voorheen hotel Bouman.   Aan de spoorkant staat ook de Loods van Sprik van 1913 . Zeer interessant  zijn de grenen spanten in het gebouw.


Overzicht personenvervoer


In 1910 wordt het traject geopend. In 1939 wordt het traject voor het eerst gesloten; ook de Stoomtram  van de SOP wordt opgeheven . In 1940 gaat het stuk Stadskanaal Zuidbroek  mede door de Duitse bezetting weer open.  In 1953 gaat het traject weer dicht.  In 2009 is  Arriva   bezig met het moderniseren van het stuk Zuidbroek  naar Veendam .  Dit stuk wordt nog gebruikt voor het goederen vervoer . het laatste stuk in de buurt van Veendam moet nog  geautomatiseerd worden ,maar zo als het er nu uit ziet rijdt hier binnenkort na lange weer een personentrein


 Het goederenvervoer


Het goederenvervoer heeft een belangrijke rol gespeeld . Vooral het stuk tussen Veendam en Zuidbroek  is van belang . In Veendam is een container overslag en is er de Magnesiumfabriek en  de  fabriek van  DSM . Ook de museumspoorlijn de STAR maakt sinds 1994 weer gebruik van het stuk spoor van  Stadskanaal naar Veendam .De STAR  heeft ontzettend veel werk verricht om het traject Stadskanaal –Veendam gangbaar te houden  . In 2011 gaat de spoorlijn Veendam-Zuidbroek open . Men wil  proberen de spoorlijn Veendam Stadskanaal in 2017 openen.



 


Wim Mensinga.